Overtuiging en extremisme

Op vrijdag 16 oktober 2020 werd in Frankrijk de leraar Samuel Paty op straat onthoofd door een moslimextremist. De reden daarvoor was dat hij tijdens een les een spotprent van de profeet Mohammed had gekozen om het thema “vrijheid van meningsuiting” te bespreken.

Samuel Paty was ervan overtuigd dat tolerantie en vrijheid van meningsuiting belangrijk zijn in een democratisch land. Hij was zeer gewaardeerd bij zijn collega’s en bij de meeste van zijn leerlingen. Ze kenden hem als respectvol. Voordat hij die spotprent liet zien had hij wel aan de moslimkinderen aangeboden om het klaslokaal te verlaten als ze de prent niet wilden zien. Toch werd het hem door sommige moslimouders zeer kwalijk genomen.

Toen ik dit nieuws hoorde was ik heel verdrietig. Hoe kunnen overtuigingen zo ver gaan dat zij tot moord leiden?

We hebben de laatste weken in de sangha over het thema “kiezen en polarisatie” gesproken. Door een idee, een geloof of een concept te hebben, sluiten we alles wat daar niet in past buiten. Hoe extremer de ideeën, hoe minder ruimte voor andere gedachten en meningen. Wanneer het idee of het geloof tot het extreem wordt nageleefd, leidt het tot het vernietigen van wat dat idee of dat geloof in de weg staat.

Wat is dan tolerantie en respect? Hoe zit het met mezelf? Voor mij betekenen tolerantie en respect dat ik in het midden blijft. Het betekent ook dat ik open ben en ruimte heb voor de meningen en ideeën van de ander en mijn best doe om de ander te begrijpen. Accepteren dat ik onwetend ben helpt me om niet te snel conclusies te trekken. Ik realiseer me ook dat ik nooit mijn ideeën aan iemand anders mag opdringen, want dat is schadelijk.

Het valt niet mee om open te blijven en zonder oordeel te luisteren. Mijn hoofd ratelt de hele tijd als een computer die snel alle gegevens aan het bijwerken is. Goed- en afkeuringen wisselen elkaar onbewust af. Uiteindelijk vormt zich in mij een idee dat de situatie samenvat en dan komt de grote stempel “Goedgekeurd” of “Afgekeurd”. Als ik niet oplet kom ik vanuit dat oordeel in actie. Voor Samuel Paty was zijn actie het tonen van die spotprent. Voor de jonge moslim was zijn actie het onthoofden van Samuel Paty. Het is wel een extreem voorbeeld van waartoe onze oordelen en ideeën ons in staat stellen en de gevolgen daarvan.
Hoe meer we overtuigd zijn van ons idee van “het Goede”, hoe gevaarlijker we worden voor onszelf en onze omgeving. In dit voorbeeld zijn twee mensen doodgegaan. Bovendien worden nu veel mensen met een migratieachtergrond onnodig met argwaan bekeken en worden anderen naar hun land van oorsprong teruggestuurd. Mensen die tegen migranten zijn zien nieuwe bewijzen voor hun standpunt.

Eigenlijk kan ieder religieus, politiek of ander fanatisme tot dezelfde extreme daden leiden. Laten we oefenen in openheid en het erkennen dat we niet alles weten. En laten we observeren hoe vaak we anderen willen overtuigen van onze mening, met de beste bedoelingen, en dat daar al een bepaalde mate van geweld in schuilt.